Bezienswaardigheden

Dorp aan de regel

Westzaan is een langgerekt, een zogenaamd lintdorp waar vroeger voornamelijk boerderijen aan de regel stonden. De dorpstraat is +/- 4 km lang. Dit is De Middel, Weiver, Kerkbuurt, J.J. Allanstraat, Zuideinde, Overtoom.
Het dorp bezit vele monumentale houten huizen langs de dorpstraat. In de vervolgpagina’s vindt u mooie beschrijvingen van Zaanse huizen in het dorp door Nico Heermans.

ReghtHuys 1782

Op de vervolgpagina’s kunt u de vele schoonheden nader bekijken

Molen Het Prinsenhof 1721


Gebouwen

Molens

Westzaan 163 jaar zelfstandige gemeente

De voormalige zelfstandige gemeente ging in 1974 op in de gemeente Zaanstad. Westzaan werd in 1811 zelfstandig, daarvoor was het een belangrijk bestuurcentrum van de Banne Westzaan. Het bestuursgebied bestreek het gehele gebied ten westen van de toentertijd nog stromende rivier de Zaan.

Dat Westzaan economisch gezien een “gouden tijd” heeft gehad kun heden ten dagen nog zien aan het monumentale Reght Huys ( gemeentehuis) dat in opdracht van het streekbestuur de Banne, onder architect Jacob S. Creutz gebouwd werd. Het in Lodewijk XVI-stijl gebouw werd in de periode 1781-1783 geconstrueerd. Het heeft maar kort dienst gedaan als Rechtgebouw,tussen 1816 en 1974 deed het dienst als gemeentehuis. Het monumentale gebouw is nu in handen van de stichting ’t Reght Huys Banne Westzaan.

Ook de Grote Kerk herinnert aan de gouden tijd in 1740 werd de huidige grote kerk gebouwd. De huidige kerk heeft zeker 3 voorgangers gehad. De bekendste is de St-Joris kerk die in de Spaanse tijd in brand gestoken was. De St-Joris kerk had een enorme toren die door achterstallig onderhoud op 1 januari 1843 instortte.

Aantal Inwoners

Aan het eind van de 15e eeuw telde de Banne Westzaan nauwelijks 500 inwoners).! In 1742 2669 ( dit was een hoogte punt). Januari 1988 had Westzaan 4557 inwoners. Westzaan telt nu ruim 1850 woningen.

De bijnaam van Westzaners is Kroosduikers.

UIt de Orkaan

zie impressie van mooi Westzaan Jeroen Conijn Jeroen Duijvestijn

 

Westzaan- Jeroen Conijn & Jeroen Duijvetijn

 

De Geveltoerist 89: Westzaans Weeshuis op Zaanse Schans

De Orkaan blijft omhoog kijken. Waar zien we de oude bestemming op de gevel? Erfgoed is vooral goed kijken.

Deze week een speciale Sinterklaas-aflevering, de Sint bezoekt namelijk de Zaanse Schans a.s. zaterdag en ziet als hij goed kijkt daar een Westzaans Weeshuis (De Walvis), Kalverringdijk 15.

Het gebouw kennen we nu als restaurant D’Hoop op de Swarte Walvis (of gewoon: De Walvis) aan de Zaanse Schans. Maar via de gevel wordt een complexe geschiedenis onthuld. Ron Couwenhoven maakte de foto’s en zocht uit hoe het zat.

Verstopt achter het gebladerte van de leibomen voor het terras zit in de gevel van restaurant D’Hoop op de Swarte Walvisch een gevelsteen die op 25 mei 1717 in de muur van het weeshuis van Westzaan werd gemetseld. Die steen verhuisde mee toen het dorpswees- en armenhuis aan de Zaanse Schans werd opgebouwd en samengevoegd met een antiek vleethuis uit Koog, waarin altijd walvisvangersgereedschap werd bewaard en het achttiendeeeuwse pand Oostzijde 10.

De gevelsteen verwijst dus naar het Westzaanse deel van het restaurant. In de steen staat:

‘Int jaar onses Heeren 1717 den 25 Maay heeft Arus Muesse Booy gelyt den eerste tweede en derde steen soon van Mues Claase Booy en syn huysvrou Maartie Arus Booy’

Arus had het dus druk die dag ruim twee eeuwen geleden. Hij moest drie stenen metselen. We zien het jochie met een koket hoedje op aan de slag. Een ton met cement dient als rugdekking en voor hem het gemeentewapen van Westzaan. Aris, zoals hij later in de boeken voorkwam, werd op 31 augustus 1710 gedoopt. Hij zal dus zeven jaar geweest zijn toen hij het mooie karweitje bij de start van de bouw van het weeshuis kreeg toegewezen.

Zijn vader was dorpsregent, koopman en mede-eigenaar van de oliemolen De Appelboom die tegenover de Watertoren aan de Nauernasche Vaart stond. De appel viel natuurlijk niet ver van de boom, dus de stenenlegger van 1717 werd later zelf eigenaar van deze molen, waarin hennepzaad werd verwerkt. In 1783 was het jongetje, dat de eerste stenen metselde, dat nog steeds.

Het Weeshuis in 1940-1941, inclusief gevelsteen (foto Gemeentearchief Zaanstad).

De Walvis werd opgeleverd in 1966. Hieronder het voormalige weeshuis dat  stond achter de Nederlands Hervormde kerk. De serie tekeningen zaten in het archief van architect M. Leguijt Az. te Krommenie. Het Westzaanse weeshuis werd destijds gebouwd voor minder dan 1.250 gulden. (Gemeentearchief Zaanstad)

Het weeshuis achter de kerk, de toren zou in 1843 ‘s morgen om half zes omvallen, het huis ernaast werd verpletterd en acht mensen die daar sliepen kwamen om het leven. (Gemeentearchief Zaanstad).

Onder: bezoek van prins Willem Alexander en prinses Maxima aan de Zaanse Schans (2001) waar ze het gastenboek van De Walvis tekenen, links burgemeester Vreeman en Commissaris van de Koningin Jos van Kemenade. Tot 2002 was De Walvis eigendom van Albert Heijn, in het begin zou het zelfs Albert’s Corner hebben geheten (foto Gemeentearchief Zaanstad).

 

De Geveltoerist op de kaart

We hebben nu al: huisdokter, speeltuinvereniging, basisschool, een auto- lak- en spuitinrichting, RK jongensschool, school met den bijbel, kleuterschool, papier-pakhuis, kaaspakhuis, badhuis, snackbar, café, hotel, kaas-, kleding-, groente-, levensmiddelen-, supermarkt, fietsen- en meubelwinkel, garage, weeshuis, een jongelings vereeniging, kerk, synagoge, muziekhandel, ziekenhuis, apotheek, sigarenwinkel, juwelier, loodgieter, slijperij, thank-you-muurtje, watersnood-herinnering, gemeentehuis, polderhuis, torpedo bergingsvaartuig, verzekeringskantoor, gemaal, flatgebouw, bakkerij, melkinrichting en zuivelfabriek, slagerij, cantine, drukkerij, papiermagazijn, sigaren-, kaas-, verf-, zeep-, veevoeder-, essence-, stijfsel- en machine-fabriek.

Verken alle gevels uit onze serie op de kaart hieronder of klik rechts boven in het venster om de kaart in een grote v